Чили 2001 оноос төсвөө зэсийн урт хугацааны үнээр төлөвлөж, илүүдлийг тогтворжуулалтын санд хийдэг; 2023 оноос роялтийн орлогын нэг хэсгийг бүс нутаг, сум руу томьёогоор хуваарилдаг. Зэсийн салбар нь засаглалын индексийн 89 үнэлгээнээс 2-т, төрийн Codelco компани төрийн компаниудаас 1-т орсон (NRGI 2017).

Гол баримтууд

Үзүүлэлт 1
БүлэгЧили юу хийдэг вэ
2. Роялти (2023)Жилд 50 мянган тонноос дээш зэс үйлдвэрлэгчид борлуулалтын 1%-ийн ad valorem татвар + ашгийн маржинаас хамаарах татвар; 80 мянган тонноос дээш үйлдвэрлэгчийн нийт үр ашигт татвар 46.5% хүртэл (DLA Piper, LatinNews)
6. Төсвийн дүрэмБүтцийн тэнцлийн дүрэм: ДНБ потенциал түвшинд, зэсийн үнэ урт хугацааны чиг хандлагадаа байсан бол орлого хэд байхыг тооцож, түүгээр зардлыг тогтооно (BIS)
6. Хараат бус үнэлгээПотенциал ДНБ ба зэсийн урт хугацааны үнийг бие даасан шинжээчдийн хороо тогтоож, Төсвийн зөвлөл ажиглагчаар оролцоно (World Bank)
6. СанЭдийн засаг, нийгмийн тогтворжуулалтын сан (FEES) 2007 онд 2.58 тэрбум ам.доллараар байгуулагдсан; 2026 оны 5-р сарын эцэст 3.9 тэрбум ам.доллар (Hacienda, Dipres)
6. ХэрэглээХямралын жилд сангаас татаж өрөө нэмэхгүй санхүүжүүлдэг; жишээ нь 2024 онд 800, 607, 1,000 сая ам.долларын гурван удаагийн татан авалт (Hacienda)
7. Бүс нутгийн хуваарилалтРоялтиас жил бүр 450 сая ам.доллар: бүс нутгийн бүтээмж, хөгжлийн санд 225 сая, хамгийн ядуу сумдын тэгш байдлын санд 170 сая, уул уурхайн сумдын санд 55 сая (InvestChile)
7. Хүрсэн үр дүн2024 оны 4-р сард 307 сумын 12 сая гаруй хүнд 93.6 тэрбум песо шилжүүлсэн (Mining Reporters)

Монголд хуулбарлаж болох зүйл

  • Төсвийг зэс, нүүрсний урт хугацааны үнээр төлөвлөх, үнийг Сангийн яам биш бие даасан шинжээчдийн хороо тогтоох.
  • Роялтийн орлогын тогтмол хэсгийг гурван чиглэлээр томьёогоор хуваарилах: бүх аймаг, хамгийн ядуу сумд, уул уурхайн нөлөөнд өртсөн сумд (жишээ нь Ханбогд, Цогтцэций).
  • Төрийн уул уурхайн компанийн тайланг Codelco-гийн түвшинд нээлттэй болгох.

Шууд шилжихгүй зүйл

  • Чилийн дүрэм бие даасан Төв банк, мэргэжлийн Сангийн яамтай 20 гаруй жил ажилласны үр дүн; Монголд эхлээд үнийг тогтоох хорооны хараат бус байдлыг хуулиар хамгаалах хэрэгтэй.
  • Чили далайн боомттой; Монголын экспорт хил, төмөр замаас хамаардаг тул үнийн хэлбэлзэл дээр логистикийн эрсдэл нэмэгддэг.

Энэ профайл Баялгийг ард түмэнд тайлангийн хэсэг бөгөөд 12 бүлгийн загварын 6, 7-р бүлэгт төвлөрсөн. Бусад бүлгийн судалгаа үргэлжилж байна.

Эх сурвалж