Монгол Улсын өнөөгийн байдал
Монгол Улс баялгийн сангийн хуулиа баталсан, иргэн бүрт данс нээсэн, олон улсын үнэлгээгээр хамгийн их ахиц гаргасан сангийн нэг болсон. Харин зарцуулалтын дүрэм, удирдлагын бие даасан байдал, томоохон ордуудын хуваарилалт одоо ч шийдэгдэж байна.
Үзүүлэлт 1
Гол эрсдэл. Нээлттэй нийгэм форумын бодлогын тойм өмнө нь бүтэлгүйтсэн Хүний хөгжил сан, Хөгжлийн банк, ЖДҮ-ийг дэмжих сан зэргийг сануулж, ижил эрсдэл давтагдаж болзошгүйг онцолсон (OSF №50). Иймд доорх дөрвөн загварын гол сургамж нь сан байгуулах бус, санг хамгаалах дүрэм юм.
Судалгааны арга зүй: 12 бүлэгт загвар
Улс бүрийг ижил 12 бүлгээр судалснаар аль ч хоёр улсыг, мөн Монголтой мөр мөрөөр нь харьцуулах боломжтой болно. Энэ тайлан 6 (Орлогын удирдлага) ба 7 (Ашиг хуваарилалт)-р бүлэгт төвлөрч, бусад бүлгийг товч авч үзнэ.
Үзүүлэлт 2
Улс бүрийн хэсэг "Монголд хуулбарлаж болох зүйл" ба "Шууд шилжихгүй зүйл" гэсэн хоёр дүгнэлтээр төгсөнө.
Норвеги: баялгийг хэзээ ч "иддэггүй" улс
Норвеги нефтийн ашгийн 78%-ийг татвараар авч, бүх орлогоо дэлхийн хамгийн том санд хийж, жил бүр зөвхөн хүлээгдэж буй өгөөжийг (3%) төсөвт зарцуулдаг. Байгалийн баялгийн засаглалын индексээр олон жил тэргүүлсэн (Compliance Week).
Үзүүлэлт 3
Монголд хуулбарлаж болох зүйл
- Сангаас зарцуулах хэмжээг хувиар (жишээ нь 3%) хуульчлах. Ингэвэл улс төрчид жил бүр сангаас хэдийг авах вэ гэж маргахгүй.
- Төрийн компанийн хувьцааг арилжааны удирдлагаас тусгаарлах: яам эзэмшигч, компани нь мэргэжлийн ТУЗ-тэй.
- Эрдэнэс Монголын хувьд Petoro шиг жижиг, мэргэжлийн "хувь эзэмшигч" байгууллага: уурхай ажиллуулдаггүй, зөвхөн төрийн хувийг хянадаг.
Шууд шилжихгүй зүйл
- Норвеги баялгаа олохоос өмнө хүчирхэг институцтэй байсан; Монгол тэдгээрийг баялгийн урсгалтай зэрэгцүүлэн барих шаардлагатай.
- 78%-ийн татвар нь далайн нефтийн өндөр ашигт тохирох бөгөөд Монголын зэс, нүүрсний орд, хөрөнгө оруулалтын эрсдэлд шууд тохирохгүй.
Чили: зэсийн улсын хамгийн ойрын жишээ
Чили 2001 оноос төсвөө зэсийн урт хугацааны үнээр төлөвлөж, илүүдлийг тогтворжуулалтын санд хийдэг; 2023 оноос роялтийн орлогын нэг хэсгийг бүс нутаг, сум руу томьёогоор хуваарилдаг. Зэсийн салбар нь засаглалын индексийн 89 үнэлгээнээс 2-т, төрийн Codelco компани төрийн компаниудаас 1-т орсон (NRGI 2017).
Үзүүлэлт 4
Монголд хуулбарлаж болох зүйл
- Төсвийг зэс, нүүрсний урт хугацааны үнээр төлөвлөх, үнийг Сангийн яам биш бие даасан шинжээчдийн хороо тогтоох.
- Роялтийн орлогын тогтмол хэсгийг гурван чиглэлээр томьёогоор хуваарилах: бүх аймаг, хамгийн ядуу сумд, уул уурхайн нөлөөнд өртсөн сумд (жишээ нь Ханбогд, Цогтцэций).
- Төрийн уул уурхайн компанийн тайланг Codelco-гийн түвшинд нээлттэй болгох.
Шууд шилжихгүй зүйл
- Чилийн дүрэм бие даасан Төв банк, мэргэжлийн Сангийн яамтай 20 гаруй жил ажилласны үр дүн; Монголд эхлээд үнийг тогтоох хорооны хараат бус байдлыг хуулиар хамгаалах хэрэгтэй.
- Чили далайн боомттой; Монголын экспорт хил, төмөр замаас хамаардаг тул үнийн хэлбэлзэл дээр логистикийн эрсдэл нэмэгддэг.
Ботсвана: хамтарсан компанийн загвар ба төрөлжилтийн сургамж
Ботсвана уурхайнуудаа үндэсчилээгүй, харин De Beers-тэй 50:50 хамтарсан компани (Debswana) байгуулж, ашгаа татвар, ногдол ашиг, роялтиар дамжуулан хуваалцдаг. Гэвч 2024 оноос алмазын уналтаар эдийн засаг хоёр жил дараалан агшсан нь нэг түүхий эдээс хамааралтай байхын эрсдэлийг харууллаа.
Үзүүлэлт 5
Монголд хуулбарлаж болох зүйл
- Төр уурхайг өөрөө ажиллуулахын оронд хувийн туршлагатай түнштэй тэнцүү хувьтай хамтарсан компани байгуулах, мэргэжлийн менежментийг түнш хариуцах.
- Хувь эзэмшлээс гадна борлуулалтын эрхийг хэлэлцээрийн сэдэв болгох: Монгол зэс, нүүрсний баяжмалын тодорхой хувийг өөрөө худалдах эрх.
- Гэрээг сунгахдаа компаниас төрөлжүүлэх санд тогтмол хувь нэмэр шаардах.
- Урсгал зардлыг уул уурхайн бус орлогоор санхүүжүүлэх SBI-тэй төстэй дүрэм.
Шууд шилжихгүй зүйл
- Ботсвана 50 жилийн турш нэг түнштэй тогтвортой харилцаатай байсан; Монголын гадаадын хөрөнгө оруулагчидтай харилцаа ийм тогтвортой байгаагүй тул эхлээд гэрээний итгэлцлийг сэргээх шаардлагатай.
- Ботсванагийн гол сургамж бол сөрөг талынх: алмазаас хэт хамааралтай байсаар, дүрмээ сахиж чадаагүй жилүүдэд төсөв хурдан доройтсон.
Аляска: иргэн бүрт шууд ногдол ашиг
Аляска 1976 онд үндсэн хуулиараа баялгийн сан байгуулж, 1982 оноос сангийн өгөөжөөс иргэн бүрт жил бүр бэлэн мөнгө олгодог. Монголын Хадгаламжийн сантай хамгийн төстэй загвар бөгөөд түүний давуу ба сул тал аль аль нь Монголд шууд хамаатай.
Үзүүлэлт 6
Монголд хуулбарлаж болох зүйл
- Сангийн эх үүсвэрийг (роялтийн тогтмол хувь) үндсэн хууль эсвэл хуулиар баталгаажуулах.
- Зарцуулалтыг 5 жилийн дундаж хөрөнгийн тогтмол хувиар тооцох: зах зээлийн нэг жилийн хэлбэлзэл иргэний ашгийг огцом өөрчлөхгүй.
- Иргэний ногдол ашгийн томьёог хуульд тусгаж, жил бүрийн төсвийн хэлэлцүүлгээс гаргах.
Шууд шилжихгүй зүйл
- Бэлэн мөнгө нь сонгуулийн хэрэгсэл болох эрсдэлтэй; Монголд Хүний хөгжил сангийн бэлэн мөнгөний тараалтын туршлага байгаа тул орон сууц, боловсрол, эрүүл мэндэд зориулсан өнөөгийн чиглэлийг хадгалах нь зүйтэй.
- Аляска хүн амын тоо цөөн, сан нь том; Монголд нэг иргэнд ногдох хуримтлал одоогоор бага тул эхний шатанд хуримтлал хийх нь бэлэн мөнгөнөөс илүү үр дүнтэй.
Харьцуулсан хүснэгт
Дөрвөн загварыг Монголтой харьцуулахад хамгийн том зөрүү нь зарцуулалтын дүрэм ба орон нутгийн хуваарилалтын томьёонд байна.
Үзүүлэлт 7
Эх сурвалжийг улс бүрийн хэсэгт; Пула сангийн дүн: Centurion.
Монголд хэрэгжүүлэх 3 үе шаттай замнал
Дөрвөн загварын хамгийн сайн хэсгийг Монголын нөхцөлд нэгтгэвэл: эхлээд дүрмийг хуульчилж, дараа нь хуваарилалтыг томьёолж, эцэст нь гэрээ ба төрөлжилтийг шинэчилнэ.
Үзүүлэлт 8
Энэ замнал нь бодлогын санал бөгөөд хууль зүйн дүгнэлт биш; үе шат бүрийг хуульч, эдийн засагч, сангийн мэргэжилтнүүдтэй нарийвчилж хэлэлцэх шаардлагатай.
Эх сурвалж
Монгол
Норвеги
Чили
Ботсвана
Аляска
