Монголын баялгийн нээлттэй мэдээллийн сан

Тайлбар толь

Сайтад ашигласан эдийн засаг, санхүү, нийгэм, засаглалын нэр томьёо: юу болох, хэрхэн хэмждэг, юуг харуулдаг, юуг харуулдаггүй.

Сайтын аль ч хуудсанд доогуур нь цэгэн зураастай үг эсвэл «?» товч байвал дарж тайлбарыг нь уншина.

Эдийн засаг

«Голланд өвчин»

Баялгийн өсөлт улсын бусад салбарын өрсөлдөх чадварыг бууруулах үзэгдэл.

Юу вэ: Баялгийн өсөлт гадаад валют авчирч, үндэсний мөнгөн тэмдэгтийг чангалж, цалин, үнийг өсгөдөг. Ингэхэд хөдөө аж ахуй, үйлдвэрлэл, аялал жуулчлал гадагш борлуулахад хэцүү болж, эдийн засаг баялгаас улам хамааралтай болно. 1960-аад онд хий нээсний дараах Нидерландын туршлагаас нэрээ авсан.
Хэрхэн хэмждэг вэ: Өсөлтийн үед бодит ханш, ДНБ болон экспортод үйлдвэрлэл, хөдөө аж ахуйн эзлэх хувь, уул уурхайгаас бусад салбарын цалингийн өсөлтийг ажигладаг.
Юуг харуулдаг вэ: Өсөлт улсыг яагаад нэг салбараас илүү хамааралтай болгож болохыг.
Юуг харуулдаггүй вэ: Өсөлт хэрэггүй байсан гэдгийг. Норвеги шиг орлогын нэг хэсгийг гадаадад хуримтлуулбал нөлөөг зөөлрүүлнэ.
Жишээ: Нүүрсний экспорт огцом өсөхөд төгрөг чангарч, Монголын ноолуур, махыг гадаадад үнэтэй болгож болно.

Байгалийн баялгийн рент

Зардал, ердийн өгөөжөөс давсан, байгалийн баялгаас олсон ашиг.

Юу вэ: Зэсийг олборлох зардал, хөрөнгө оруулалтын шударга өгөөжийг хасаад ч өндөр үнээр зарагдаж байвал үлдэх илүүдэл нь рент. Энэ нь хэн нэгний хүчин чармайлтаас биш, байгаль ордыг бүтээсэн учраас үүсдэг тул олон улс түүнийг ард түмнийх гэж үздэг.
Хэрхэн хэмждэг вэ: Рент = (дэлхийн үнэ − олборлолтын зардал, хөрөнгийн ердийн өгөөжийг оруулаад) × тоо хэмжээ. Дэлхийн банк байгалийн баялгийн нийт рентийг ДНБ-д эзлэх хувиар тооцдог.
Юуг харуулдаг вэ: Эдийн засгийн хэр их хэсэг хөдөлмөр, хөрөнгөөс бус байгалиас ирж байгааг, тиймээс хуваарилах боломжтой мөнгө хэр байгааг.
Юуг харуулдаггүй вэ: Рентийг хэн авч байгааг. Төр, иргэд, компани, эсвэл гадаадад очиж болно.
Жишээ: 2019 онд байгалийн баялгийн рент Монголын ДНБ-ий 16% орчим, Норвегид 7%, Кувейтэд 43% байсан (Дэлхийн банк).

Баялгийн хараал

Баялаг ихтэй улсууд хүлээгдэж байснаас удаан өсөх, засаглал муудах хандлага.

Юу вэ: Баялгийн их орлого институцийг сулруулж, авлигыг өдөөж, бусад салбарыг шахаж, төсвийг түүхий эдийн үнээс хамааралтай болгож болно. Энэ бол хууль биш, хандлага: Норвеги, Ботсвана, Чили үүнээс зайлсхийж болохыг харуулсан.
Хэрхэн хэмждэг вэ: Судлаачид улс орнуудын өсөлт, мөргөлдөөн, ардчилал, авлигыг баялгаас хэр хамааралтай байгаатай нь харьцуулдаг.
Юуг харуулдаг вэ: Баялагтай хамт ирдэг эрсдэл, түүнийг удирдах дүрэм яагаад чухал болохыг.
Юуг харуулдаггүй вэ: Баялаг муу зүйл гэдгийг. Үр дүн нь институци, сонголтоос хамаарна.
Жишээ: Монголын төсөв нүүрс, зэсийн үнээр өсөж, буурдаг. Гэнэтийн орлогыг хуримтлуулдаг сан бол стандарт хамгаалалт.

Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн(ДНБ)

Улсын нутаг дэвсгэр дээр нэг жилд үйлдвэрлэсэн бүх зүйлийн үнэ.

Юу вэ: ДНБ нь тухайн улсын хилийн дотор нэг жилд үйлдвэрлэсэн бүх бараа, үйлчилгээний зах зээлийн үнийг нэмж гаргадаг. Үйлдвэрлэсэн компани хэнийх болох нь хамаагүй.
Хэрхэн хэмждэг вэ: Ихэвчлэн: хэрэглээ + хөрөнгө оруулалт + засгийн газрын зардал + экспорт − импорт. Үндэсний статистикийн байгууллага тооцож, ОУВС, Дэлхийн банк ам.доллараар харьцуулахуйц хэлбэрээр нийтэлдэг.
Юуг харуулдаг вэ: Эдийн засгийн хэмжээ, хэр хурдан өсөж байгааг.
Юуг харуулдаггүй вэ: Орлого хэнд очиж байгааг. Гадаадын эзэмшлийн уурхайн ашиг улсаас гарсан ч ДНБ-д бүрэн тооцогдоно. Мөн тэгш бус байдал, цалингүй хөдөлмөр, дахин нөхөгдөхгүй баялаг шавхагдаж буйг тооцдоггүй.
Жишээ: Оюу толгойн зэс Монголын ДНБ-д бүрэн тооцогддог ч уурхайн ашгийн 66% нь Rio Tinto-д ногддог.

Нэг хүнд ногдох ДНБ

ДНБ-г хүн амын тоонд хуваасан дүн.

Юу вэ: Оршин суугч бүрт ногдох эдийн засгийн бүтээгдэхүүний ойролцоо дундаж.
Хэрхэн хэмждэг вэ: ДНБ ÷ хүн ам. Зах зээлийн ханшаар (нэрлэсэн) эсвэл үнийн ялгааг тохируулан (ХАЧП) ам.доллараар харьцуулдаг.
Юуг харуулдаг вэ: Улс ерөнхийдөө баян эсвэл ядуу эсэх, цаг хугацааны явцад хэрхэн өөрчлөгдөж буйг.
Юуг харуулдаггүй вэ: Энгийн хүн бодитоор хэдийг олж байгааг. Өсөлт цөөн хүнд, гадаадын эзэмшигчид очсон, эсвэл дахин нөхөгдөхгүй баялгийг шавхсанаас үүссэн бол дундаж өсөхөд ихэнх хүний амьдрал өөрчлөгдөхгүй байж болно.
Жишээ: 2025 онд Монголын нэг хүнд ногдох ДНБ 7,060 ам.доллар орчим байсан (ОУВС), гэхдээ үүнээс хэд нь өрх гэрт хүрснийг энэ тоо харуулдаггүй.

Үндэсний нийт орлого(ҮНО)

Хаана олсноос үл хамааран тухайн улсын оршин суугчдад хамаарах орлого.

Юу вэ: ҮНО нь ДНБ дээр оршин суугчдын гадаадаас олсон орлогыг нэмж, гадаадынханд төлсөн орлогыг хасна: гадаадын эзэмшигчдийн эх орондоо гаргасан ашиг, гадаадын зээлдүүлэгчдэд төлсөн хүү, гадаад ажилчдын цалин.
Хэрхэн хэмждэг вэ: ҮНО = ДНБ + гадаадаас авсан орлого − гадаадад төлсөн орлого. Нэг хүнд: ҮНО ÷ хүн ам.
Юуг харуулдаг вэ: Үйлдвэрлэсэн зүйлийн хэдэн хувь нь улсад орлого болж үлдэж байгааг. ДНБ-ээс их доогуур байвал их мөнгө гадагш урсаж байна гэсэн үг.
Юуг харуулдаггүй вэ: Тэр орлого улс дотроо хүмүүсийн дунд хэрхэн хуваарилагдаж буйг.
Жишээ: 2025 онд Монголын ҮНО ДНБ-ий 89% орчим байсан (Дэлхийн банк): 2.8 тэрбум ам.доллар орчим буюу бүтээгдэхүүний 11% нь гадаадад төлсөн цэвэр орлого болж гадагш гарсан. Гадаадад хөрөнгө эзэмшдэг сантай улсын ҮНО ДНБ-ээс давж болно.

Худалдан авах чадварын паритет(ХАЧП)

Орлогыг бодитоор юу худалдаж авч болохоор нь харьцуулах тохируулга.

Юу вэ: Нэг доллараар Осло дахинаас Улаанбаатарт илүү ихийг худалдаж авна. ХАЧП нь орлогыг зах зээлийн ханшаар бус үнийн түвшнээр хөрвүүлдэг тул бодит худалдан авах чадварыг харьцуулна.
Хэрхэн хэмждэг вэ: Олон улсын харьцуулалтын хөтөлбөр улс бүрт ижил бараа, үйлчилгээний сагсны үнийг тогтоож, үнийн харьцаагаар ХАЧП-ийн ханшийг гаргадаг. Суурь оны «олон улсын доллар»-оор илэрхийлнэ, жишээ нь 2021 оны ХАЧП $.
Юуг харуулдаг вэ: Амьжиргааны түвшнийг, ялангуяа баян, ядуу улсуудын хооронд, зах зээлийн ханшаас илүү шударга харьцуулна.
Юуг харуулдаггүй вэ: Тодорхой нэг хүн, хотын яг үнийг. Сагс нь дундаж бөгөөд хэдэн жил тутам шинэчлэгддэг.
Жишээ: «Таны хувь» хуудсан дахь НҮБ-ын орлогын тоо 2021 оны ХАЧП доллараар байгаа. Тиймээс Монголын нэг хүнд ногдох орлого (14,787 $) зах зээлийн ханшаарх ДНБ-ээс өндөр гарч байна.

Хүмүүсийн амьдрал

Жини коэффициент(Жини)

Орлого, хэрэглээ хэр тэгш бус хуваарилагдсаныг 0–100-аар хэмждэг тоо.

Юу вэ: 0 гэвэл бүгд ижил, 100 гэвэл нэг хүн бүгдийг эзэмшинэ. Ихэнх улс 25–60-ийн хооронд байдаг.
Хэрхэн хэмждэг вэ: Хүмүүсийг хамгийн ядуугаас хамгийн баян хүртэл эрэмбэлж, хүн амын өсөн нэмэгдэх хувь бүрт ногдох нийт орлогын хувийг зурна (Лоренцын муруй). Жини нь энэ муруй ба төгс тэгш байдлын шугамын хоорондох зай, нийт талбайн хувиар. Монголд өрхийн хэрэглээний судалгаагаар тооцдог.
Юуг харуулдаг вэ: Нийт тэгш бус байдлыг улс, оны хооронд харьцуулж болох нэг тоогоор.
Юуг харуулдаггүй вэ: Тэгш бус байдал хаана (дээд, дунд, доод) байгааг, орлого бус хөрөнгийг, эсвэл орлогын түвшинг: ядуу улс маш тэгш байж болно.
Жишээ: Монголын Жини 31.4 бөгөөд Чили (43.0), Ботсванагаас (53.3) илүү тэгш (НҮБХХ, 2010–2023 оны хамгийн сүүлийн).

Сургуульд суралцсан дундаж жил

25 ба түүнээс дээш насны хүмүүсийн боловсрол эзэмшсэн дундаж жил.

Юу вэ: Насанд хүрэгчдийн дунд аль хэдийн бий болсон боловсрол буюу улсын өнөөдрийн ур чадварын нөөцийг хэмждэг.
Хэрхэн хэмждэг вэ: Хүн амын тооллого, судалгаагаар: 25 ба түүнээс дээш насныхны төгссөн боловсролын дундаж жил.
Юуг харуулдаг вэ: Улс өнгөрсөн хэдэн арван жилд ажиллах хүчнээ хэр сайн сургасныг.
Юуг харуулдаггүй вэ: Чанарыг: нэг жилийн сургалт хаа сайгүй ижил зүйл заадаггүй. Мөн удаан өөрчлөгддөг тул одоогийн бус өмнөх бодлогыг илүү харуулна.
Жишээ: Монголын насанд хүрэгчид дунджаар 9.4 жил суралцсан бол Норвегид 13.1, Кувейтэд 7.6 жил (НҮБХХ, 2023).

Төрөхөд хүлээгдэх дундаж наслалт

Өнөөгийн нас баралтын түвшин хэвээр байвал шинэ төрсөн хүүхэд хэдэн жил амьдрах вэ.

Юу вэ: Нийт хүн амын эрүүл мэндийг нэг тоогоор илэрхийлнэ. Энэ нь хэн нэг хүний ирээдүйн таамаг биш.
Хэрхэн хэмждэг вэ: Энэ жилийн нас бүрийн нас баралтын түвшнийг авч, тэдгээр өөрчлөгдөхгүй гэж үзвэл одоо төрсөн хүүхэд дунджаар хэдэн жил амьдрахыг тооцно. НҮБ-ын Хүн амын хэлтэс, үндэсний статистикийн байгууллагууд нийтэлдэг.
Юуг харуулдаг вэ: Эрүүл мэндийн тусламж, хоол тэжээл, аюулгүй байдал, амьдралын нөхцөлийг нийлбэрээр нь.
Юуг харуулдаггүй вэ: Тэр жилүүдийн амьдралын чанар, бүлгүүдийн ялгааг. Монголд эмэгтэйчүүд эрэгтэйчүүдээс хамаагүй удаан амьдардаг.
Жишээ: Монголд төрсөн хүүхэд 71.7 жил, Норвегид 83.3, Саудын Арабад 78.7 жил амьдрахаар хүлээгдэж байна (НҮБХХ, 2023).

Тэгш бус байдлаар залруулсан хүний хөгжлийн индекс(ТЗХХИ)

Эрүүл мэнд, боловсрол, орлого хэр тэгш бус хуваарилагдсаныг тооцсоны дараах ХХИ.

Юу вэ: Хүн бүр ижил наслалт, боловсрол, орлоготой байсан бол энэ индекс ХХИ-тэй тэнцүү байна. Улс хэдий чинээ тэгш бус байна, төдий чинээ ХХИ-ээс доош унана. Энэ зөрүүг «алдагдал» гэдэг бөгөөд тэгш бус байдлын үнэ юм.
Хэрхэн хэмждэг вэ: ХХИ-ийн хэсэг бүрийг тэгш бус байдлаар нь (Аткинсоны хэмжүүрээр) бууруулж, нэгтгэнэ. Алдагдал (%) = (ХХИ − ТЗХХИ) ÷ ХХИ.
Юуг харуулдаг вэ: Улсын хөгжлийн хэдэн хувийг дундаж хүн бодитоор хүртэж байгааг.
Юуг харуулдаггүй вэ: Бүс нутаг, бүлгүүдийн хоорондын тэгш бус байдлыг тусад нь. Судалгааны мэдээлэлгүй улсад, түүний дотор Персийн булангийн хэд хэдэн улсад тооцогддоггүй.
Жишээ: Монгол ХХИ-ийнхээ 13.4%-ийг тэгш бус байдлаас болж алддаг: Чили (17.7%), Ботсванагаас (30.4%) бага, Норвегиос (6.3%) их (НҮБХХ, 2023).

Хүний хөгжлийн индекс(ХХИ)

Эрүүл мэнд, боловсрол, орлогыг нэгтгэсэн НҮБ-ын 0–1 оноо.

Юу вэ: Улс орныг зөвхөн үйлдвэрлэлээр бус хүмүүсийн амьдралаар дүгнэх зорилгоор ХХИ-ийг бий болгосон. Урт, эрүүл амьдрал, мэдлэг, зохистой амьжиргаа гэсэн гурвыг дундажилна.
Хэрхэн хэмждэг вэ: Гурван хэсэг: төрөхөд хүлээгдэх дундаж наслалт; сургуульд суралцсан дундаж болон хүлээгдэх жил; нэг хүнд ногдох ҮНО (ХАЧП, логарифмаар). Тус бүрийг 0–1 болгож, геометр дунджийг авна. НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр (НҮБХХ) жил бүр нийтэлдэг.
Юуг харуулдаг вэ: Баялаг урт наслалт, илүү боловсрол болж хувирч байгаа эсэхийг.
Юуг харуулдаггүй вэ: Улс доторх тэгш бус байдал, аюулгүй байдал, эрх чөлөө, байгаль орчныг.
Жишээ: 2023 онд Монгол 0.747 оноо авсан нь Ботсванаас (0.731) дээгүүр, Чилигээс (0.878) доогуур (НҮБХХ).

Ядуурлын түвшин

Тогтоосон ядуурлын шугамаас доогуур амьдарч буй хүн амын хувь.

Юу вэ: Ядуурлын шугам нь үндсэн хэрэгцээгээ хангахад шаардагдах хамгийн бага орлого, хэрэглээ. Ядуурлын түвшин нь түүнээс доогуур байгаа хүмүүсийн хувь.
Хэрхэн хэмждэг вэ: Улс бүр үндэсний шугамаа хүнсний болон бусад үндсэн хэрэгцээний сагсны үнээр тогтоодог; Монголд Үндэсний статистикийн хороо Өрхийн нийгэм, эдийн засгийн судалгаагаар хэмждэг. Олон улсын шугам, жишээ нь 2021 оны ХАЧП-аар өдөрт 3 ам.доллар, улсуудыг харьцуулах боломж олгодог.
Юуг харуулдаг вэ: Хэчнээн хүн үндсэн хэрэгцээгээ хангаж чадахгүй байгааг.
Юуг харуулдаггүй вэ: Хүмүүс шугамаас хэр доогуур байгаа, яг дээгүүр нь хэдэн хүн байгааг. Үндэсний шугам ялгаатай тул улсуудын үндэсний түвшинг шууд харьцуулж болохгүй.
Жишээ: 2022 онд Монголчуудын 27.1% үндэсний ядуурлын шугамаас доогуур амьдарч байсан (BTI 2026).

Компани ба мөнгө

Борлуулалтын орлого

Компани бүтээгдэхүүнээ зарж олсон бүх мөнгө, ямар нэг зардал хасахаас өмнө.

Юу вэ: Компанийн тайлангийн хамгийн дээд мөр. Орлого их байх нь ашиг их гэсэн үг биш.
Хэрхэн хэмждэг вэ: Борлуулсан тоо хэмжээ × авсан үнэ, жилээр нийлүүлсэн.
Юуг харуулдаг вэ: Бизнесийн хэмжээг.
Юуг харуулдаггүй вэ: Ашигтай эсэх, эзэмшигчид, төр, иргэдэд хэд хүрэхийг.
Жишээ: 2025 онд Эрдэнэт 4.6 их наяд төгрөгийн түүхэн дээд борлуулалтын орлоготой ажилласан.

Ногдол ашиг

Компанийн ашгаас хувьцаа эзэмшигчдэд олгосон хэсэг.

Юу вэ: Компани ашиг олвол ТУЗ нь түүний нэг хэсгийг эзэмшигчдэд, эзэмшсэн хувьцааных нь хэмжээгээр олгохоор шийдэж болно.
Хэрхэн хэмждэг вэ: Нэг хувьцаанд ногдох ногдол ашиг = нийт ногдол ашиг ÷ хувьцааны тоо. Таны ногдол ашиг = нэг хувьцаанд ногдох дүн × таны хувьцаа, татварыг хасна (Монголд хувь хүнд 10%).
Юуг харуулдаг вэ: Эзэмшигчид бодитоор хэдэн төгрөг авч байгааг.
Юуг харуулдаггүй вэ: Компанийн бүрэн үнэ цэнэ, аль хэдийн төлсөн татварыг. Компани ашигтай байсан ч, жишээ нь зээлээ төлж байх үедээ, ногдол ашиг тараахгүй байж болно.
Жишээ: «Эрдэнэс Тавантолгой»-н 1,072 хувьцаа эзэмшигчид 2024 оных татварын өмнө 350,008 төгрөг авсан. Оюу толгой 17 жилд төрд ногдол ашиг төлөөгүй.

Роялти

Баялгийг олборлох эрхийн төлөө төрд төлдөг төлбөр, ихэвчлэн борлуулсан үнийн хувиар.

Юу вэ: Ашигт малтмал ард түмнийх тул олборлогч гаргасан тонн бүрийнхээ төлөө төлбөр төлнө. Компани ашигтай эсэхээс үл хамааран төлдөг тул төрийн найдвартай орлого.
Хэрхэн хэмждэг вэ: Роялти = борлуулалтын үнэ × роялтийн хувь. Монгол Улс ихэнх ашигт малтмалд 5%-ийн суурь хувь, үнэ өндөр үед нэмэлт хувь ногдуулдаг.
Юуг харуулдаг вэ: Борлуулсан тонн бүрээс төрийн баталгаатай хувийг.
Юуг харуулдаггүй вэ: Гэрээ бүхэлдээ шударга эсэхийг. Ашгийн татвар, ногдол ашиг ч чухал.
Жишээ: Хуримтлалын сан төрийн ногдол ашгаас гадна хувийн уул уурхайн компаниудын тусгай роялтиг авдаг.

Төлбөргүй хувь эзэмшил

Төр төлбөр төлөлгүйгээр авдаг төслийн хувь.

Юу вэ: Төр хувиа худалдаж авахын тулд зээл авахын оронд компани бүх зардлыг төлж, төр ногдол ашгаасаа хувиа авсаар байна. Олон улс татвартай хамт хэрэглэдэг.
Хэрхэн хэмждэг вэ: Хууль эсвэл гэрээнд тогтмол хувиар заана. Хөрөнгө оруулагч энэ зардлыг хөрөнгө оруулах шийдвэртээ тооцдог.
Юуг харуулдаг вэ: Төр өр үүсгэлгүйгээр хувь эзэмших арга.
Юуг харуулдаггүй вэ: Хяналтыг. Төлбөргүй хувь ихэвчлэн бага, санал өгөх эрх нь хязгаарлагдмал байдаг.
Жишээ: Танзанийн 2017 оны уул уурхайн хууль уул уурхайн төсөлд төрд дор хаяж 16%-ийн төлбөргүй хувь олгохыг шаарддаг.

Төрийн өмчит компани

Төр бүрэн буюу дийлэнх хувийг нь эзэмшдэг компани.

Юу вэ: Төр хувийн компаниас зөвхөн татвар авахын оронд бизнесийг шууд эрхэлж, ашгийг нь авах боломж олгодог. Үр дүн нь засаглалаас ихээр хамаардаг: ТУЗ-ийг хэн томилох, тайлан хэр ил тод, шийдвэрийг улс төр удирддаг эсэх.
Хэрхэн хэмждэг вэ: Төрийн эзэмшлийн хувиар хэмжинэ. Монголд ихэнхийг нь «Эрдэнэс Монгол» холдинг компаниар дамжуулан эзэмшдэг.
Юуг харуулдаг вэ: Төр зөвхөн зохицуулагч бус, бизнес эзэмшигч болж буй газрыг.
Юуг харуулдаггүй вэ: Энгийн иргэд хүртэж байгаа эсэхийг. Энэ нь ашгийг хэрхэн ашиглаж, тайлагнахаас хамаарна.
Жишээ: Эрдэнэт 100% төрийн өмчит. «Эрдэнэс Тавантолгой»-н 73.5%-ийг «Эрдэнэс Монгол», 26.4%-ийг иргэд эзэмшдэг.

Хувьцаа эзэмшигчийн зээл

Нэг эзэмшигч нөгөөдөө төслийн зардлын хувиа төлөхөд нь олгосон зээл.

Юу вэ: Төр уурхайн хувьцаа эзэмшдэг ч хөрөнгө оруулалтын хувиа гаргаагүй бол түнш нь хүүтэй зээлдүүлдэг. Зээл, хүүг төрд ногдох мөнгөн урсгалаас, ногдол ашиг олгохоос өмнө төлнө.
Хэрхэн хэмждэг вэ: Жил бүр үлдэгдэл дээр хүү нэмэгдэж, төлөлт нь төрийн авах ёстой ногдол ашгаас хасагдана. Хүү, зардал өндөр бол ногдол ашиг хэдэн арван жилээр хойшилж болно.
Юуг харуулдаг вэ: Их хувь эзэмшил олон жил яагаад бага мөнгө өгч болохыг.
Юуг харуулдаггүй вэ: Ямар ч тохиолдолд төлөгддөг роялти, татварыг.
Жишээ: Монгол Улс Оюу толгойн 34%-ийг эзэмшдэг ч хувийг нь зээлээр санхүүжүүлсэн; ногдол ашиг одоо 2037 он орчимд хүлээгдэж байна.

Цэвэр ашиг

Орлогоос бүх зардал, хүү, татварыг хассаны дараа үлдэх дүн.

Юу вэ: Тайлангийн хамгийн доод мөр. Цэвэр ашиг хувьцаа эзэмшигчдийнх; компани үүнийг ногдол ашиг болгон тарааж эсвэл хөрөнгө оруулалтад үлдээж болно.
Хэрхэн хэмждэг вэ: Борлуулалтын орлого − үйл ажиллагааны зардал − элэгдэл − хүү − орлогын албан татвар = цэвэр ашиг.
Юуг харуулдаг вэ: Тухайн жилд компани эзэмшигчдэдээ мөнгө олсон эсэхийг.
Юуг харуулдаггүй вэ: Ашгаас өмнө төрд төлсөн татвар, роялтиг. Мөн холбоотой компаниудад төлөх өндөр дотоод зардал, хүүгээр ашгийг цаасан дээр бууруулж болно.
Жишээ: Нүүрсний үнэ буурснаар «Эрдэнэс Тавантолгой»-н цэвэр ашиг 2024 онд 4.5 их наяд төгрөг байснаа 2025 онд 1.1 их наяд орчим болсон.

Баялгийн засаглал

Олборлох үйлдвэрийн ил тод байдлын санаачилга(ОҮИТБС)

Уул уурхай, газрын тосны компаниудын төлсөн, засгийн газрын хүлээн авсан мөнгийг нийтлэхийг шаарддаг дэлхийн стандарт.

Юу вэ: Компаниуд төлснөө, засгийн газар хүлээн авснаа тайлагнаж, хараат бус байгууллага хоёрыг тулгадаг. Монгол Улс эхэлж нэгдсэн улсуудын нэг.
Хэрхэн хэмждэг вэ: Жил бүрийн тайлан компанийн төлбөрийг засгийн газрын орлоготой тулгаж, гэрээ, тусгай зөвшөөрөл, компанийн бодит эзэмшигчдийг ил болгодог.
Юуг харуулдаг вэ: Уул уурхайн компаниудын төлсөн мөнгө төсөвт бодитоор орж байгаа эсэхийг.
Юуг харуулдаггүй вэ: Нөхцөл шударга байсан эсэх, мөнгийг зөв зарцуулсан эсэхийг.
Жишээ: Монголын ОҮИТБС-ийн тайлан нь уурхай бүр хэд төлж байгааг харуулах нийтийн гол эх сурвалжийн нэг.

Үндэсний баялгийн сан

Ихэвчлэн баялгийн орлогоор бүрдүүлсэн төрийн хөрөнгө оруулалтын сан.

Юу вэ: Дуусах баялгийг удаан хугацаанд хадгалагдах санхүүгийн хөрөнгө болгон хувиргадаг. Сан ирээдүй хойч үедээ хуримтлуулах, үнэ унах үед төсвийг тогтворжуулах, эсвэл иргэдэд шууд олгох зорилготой байж болно.
Хэрхэн хэмждэг вэ: Хэмжээг удирдаж буй хөрөнгөөр нь хэмжинэ. Үр ашгийг жил бүр төсөв эсвэл иргэдэд хэдийг олгож буй, хэр бие даасан, ил тод байгаагаар дүгнэнэ.
Юуг харуулдаг вэ: Баялгийн орлого хуримтлагдаж байна уу, зарцуулагдаж байна уу гэдгийг.
Юуг харуулдаггүй вэ: Мөнгө хүмүүст хүрч байгаа эсэхийг. Дүрэм нь зарлага гаргахыг зөвшөөрөх хүртэл иргэд юу ч харахгүйгээр сан өсөж болно.
Жишээ: Норвегийн сан 2026 оны төсвийн 27% орчмыг санхүүжүүлдэг. Монголын Чингис хаан үндэсний баялгийн сан иргэдийн Хуримтлалын сангийн дансыг удирддаг.

Хөрөнгө оруулалтын гэрээ

Томоохон төслийн дүрмийг тогтоосон төр, хөрөнгө оруулагчийн гэрээ.

Юу вэ: Татварын хувь, эзэмшил, санхүүжилт, маргааны дүрмийг хэдэн арван жилээр тогтоож, хөрөнгө оруулагчид тодорхой байдал олгодог. Ордын үнэ цэнэ хэрхэн хуваагдахыг нөхцөлүүд нь шийднэ.
Хэрхэн хэмждэг вэ: Засгийн газар хэлэлцээр хийдэг; Монголд томоохон гэрээг УИХ батлах ёстой. Шударга эсэхийг төслийн бүх хугацаанд төрд ногдох нийт үнэ цэнийн хувиар дүгнэнэ.
Юуг харуулдаг вэ: Ордоос хэн юу авахыг шийддэг дүрмийг.
Юуг харуулдаггүй вэ: Дүрэм бодит байдалд хэрхэн хэрэгжихийг: зардал, үнэ, зээлийн хүү бодит хуваарилалтыг ихээр өөрчилж болно.
Жишээ: 2009 оны Оюу толгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээ төрд 53%-ийн ашиг олгохоор зорьсон; Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн мэдээлснээр 17 жилд 25–31%-ийг авсан.

Хуримтлалын сан

Иргэн бүрт данс нээсэн Монголын баялгийн сангийн хэсэг.

Юу вэ: Төрийн уул уурхайн ногдол ашиг, тусгай роялтиг иргэн бүрийн хувийн дансанд байршуулдаг. Орон сууц, боловсрол, эрүүл мэндэд зориулагдсан бөгөөд 2030 он хүртэл ашиглах боломжгүй.
Хэрхэн хэмждэг вэ: Хуулиар төрийн өмчит уул уурхайн компаниудаас төрд ногдох ногдол ашгийн 34%, тусгай роялтиг авдаг. Үлдэгдлээ E-Mongolia-гаас харж болно.
Юуг харуулдаг вэ: Монгол хүн бүрийн баялгаас хүртэх шууд, хувийн хувийг.
Юуг харуулдаггүй вэ: Татвар хэлбэрээр төсөвт очиж, төрийн үйлчилгээгээр иргэдэд хүрдэг хамаагүй их мөнгийг.
Жишээ: 2025 оны 12-р сард нэг дансанд дунджаар 49 ам.доллар орчим байсан (GlobalSWF).