Үндсэн агуулга руу

Монголын баялаг, тоогоор

Хууль, дүрэм

Монголын баялгийг хэн эзэмшиж, хэн юу авахыг тогтоодог хууль, журам, олон улсын гэрээ, стандарт. Тус бүр юу хийдэг, гол заалт нь юу, иргэдэд яагаад чухал вэ.

Энгийн үгээр бичсэн тойм, хуулийн зөвлөгөө биш. Аливаа заалтад тулгуурлахаасаа өмнө албан ёсны эхийг legalinfo.mn-ээс шалгана уу.

Дүрмийн давхаргууд: хэн юуг тогтоодог вэ
  1. 01Олон улсын үүрэгМонголын нэгдэн орсон гэрээ, конвенц, стандарт: ОҮИТБС, ДХБ, хөрөнгө оруулалтын гэрээ, арбитр, давхар татвар.
  2. 02Үндсэн хуульГазрын хэвлий ард түмнийх; стратегийн ордын үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд.
  3. 03ХуульУИХ батална: Ашигт малтмалын, Газрын тосны, Хөрөнгө оруулалтын, Татварын, Баялгийн сангийн хууль.
  4. 04Журам, тогтоолЗасгийн газар, яамд: роялтийн үнэ, тусгай зөвшөөрлийн журам, гэрээний загвар.
  5. 05Гэрээ, тусгай зөвшөөрөлОрдын түвшин: хөрөнгө оруулалтын гэрээ, бүтээгдэхүүн хуваах гэрээ, орон нутгийн гэрээ.

Эзэмшил, үр өгөөж

Үндсэн хуульХүчин төгөлдөр1992; 2019

Үндсэн хууль, 6 дугаар зүйл

Газар, түүний хэвлий, ус, ой, байгалийн баялгийг ард түмний мэдэл, төрийн хамгаалалтад байна гэж тогтоосон. 2019 оны нэмэлт өөрчлөлтөөр стратегийн ордын үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдох ёстой болсон.

Гол заалт

  • 2019 оны нэмэлт өөрчлөлт (6.2): стратегийн ордын үр өгөөжийн дийлэнхийг Үндэсний баялгийн сангаар дамжуулан ард түмэнд хүртээнэ.
  • «Үр өгөөж» гэдэгт татвар, төлбөр, ногдол ашиг багтана гэж тайлбарладаг.
  • «Дийлэнх» гэдгийг хэрхэн тооцох нь одоо хүртэл тодорхойгүй.

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Иргэдийн хувийг шаардах хамгийн дээд хуулийн үндэслэл. «Дийлэнх»-ийг тоогоор тодорхойлж, жил бүр тулгах нь бидний санал болгож буй стандартын цөм.

Нэр томьёоСтратегийн ач холбогдол бүхий ордҮндэсний аюулгүй байдал, эдийн засагт нөлөөлөхүйц гэж УИХ тогтоосон, төр хувь эзэмших эрхтэй орд.Ашигт малтмалын тухай хуулиар үндэсний аюулгүй байдал, эдийн засгийн хөгжилд нөлөөлөх, эсвэл ДНБ-ий 5%-иас дээш үйлдвэрлэл хийх боломжтой ордыг стратегийн гэж үзнэ. Засгийн газрын саналаар УИХ тогтоодог.Бүрэн тайлбар →

Эх сурвалж

ХуульХүчин төгөлдөр1997; 2006; 2014; 2024

Ашигт малтмалын тухай хууль

Хайгуул, олборлолтын тусгай зөвшөөрөл, стратегийн орд, төрийн оролцоо, роялтиг зохицуулдаг гол хууль.

Гол заалт

  • Стратегийн ордыг УИХ Засгийн газрын саналаар тогтооно (8.1.4). 2007 онд 15, 2015 онд 16 дахь орд нэмэгдсэн.
  • Төрийн хөрөнгөөр хайгуул хийсэн бол төр 50% хүртэл, бусад тохиолдолд 34% хүртэл эзэмшиж болно (5.4–5.5).
  • Стратегийн ордын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч хувьцааныхаа дор хаяж 10%-ийг Монголын хөрөнгийн биржээр арилжаална (5.6).
  • Роялти: ихэнх бүтээгдэхүүнд борлуулалтын 5%, дотоодод зарах эрчим хүчний нүүрсэнд 2.5% (47.3).
  • Тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч орон нутгийн захиргаатай байгаль орчин, дэд бүтэц, ажлын байрны гэрээ байгуулна (42.1).
  • 2024 оны нэмэлт өөрчлөлт: стратегийн орд дахь хувийн хөрөнгө оруулагчийн хувийг 34%-иар хязгаарлаж, дор хаяж 34%-ийг төрд нөхөн олговоргүй шилжүүлэхээр болсон; хөрөнгө оруулагчид үүнийг хураан авалт гэж үзэж байна.

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Хэн юуг эзэмших, төр хэдэн хувь авахыг тогтоодог. Иргэдэд хэдэн хувь хүрэх нь эндээс эхэлдэг.

Нэр томьёоСтратегийн ач холбогдол бүхий ордҮндэсний аюулгүй байдал, эдийн засагт нөлөөлөхүйц гэж УИХ тогтоосон, төр хувь эзэмших эрхтэй орд.Ашигт малтмалын тухай хуулиар үндэсний аюулгүй байдал, эдийн засгийн хөгжилд нөлөөлөх, эсвэл ДНБ-ий 5%-иас дээш үйлдвэрлэл хийх боломжтой ордыг стратегийн гэж үзнэ. Засгийн газрын саналаар УИХ тогтоодог.Бүрэн тайлбар →РоялтиБаялгийг олборлох эрхийн төлөө төрд төлдөг төлбөр, ихэвчлэн борлуулсан үнийн хувиар.Ашигт малтмал ард түмнийх тул олборлогч гаргасан тонн бүрийнхээ төлөө төлбөр төлнө. Компани ашигтай эсэхээс үл хамааран төлдөг тул төрийн найдвартай орлого.Бүрэн тайлбар →

Эх сурвалж

Төсөл, хэлэлцэгдэж буйТөсөл2026

Ашигт малтмалын тухай хуулийн шинэчилсэн төсөл

Засгийн газар 2026 оны 5-р сарын 26-нд УИХ-д өргөн барьсан; УИХ хэлэлцэх эсэхийг дэмжсэн.

Гол заалт

  • Чухал ашигт малтмалын тодорхойлолт, жагсаалт.
  • Баяжуулах үйлдвэрт тусдаа тусгай зөвшөөрөл (5 жил, 5 жилээр сунгана).
  • Уурхай хаалтын төлөвлөгөөг 3–5 жил тутам шинэчилж, хаалтын санг баталгаажуулна.
  • Дотоодод эрчим хүчинд зарах нүүрсний роялти 2.5%; зэсийн үнэ тонн нь 9,000 ам.доллараас дээш бол нэмэлт роялти (бүтээгдэхүүн 2.5%, баяжмал 5%, хүдэр 15%).

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Хуулийн шинэчлэл бол бодлогын цонх: иргэдийн хувь, ил тод байдлын заалтыг одоо нэмэх боломжтой.

Нэр томьёоРоялтиБаялгийг олборлох эрхийн төлөө төрд төлдөг төлбөр, ихэвчлэн борлуулсан үнийн хувиар.Ашигт малтмал ард түмнийх тул олборлогч гаргасан тонн бүрийнхээ төлөө төлбөр төлнө. Компани ашигтай эсэхээс үл хамааран төлдөг тул төрийн найдвартай орлого.Бүрэн тайлбар →

Эх сурвалж

Төсөл, хэлэлцэгдэж буйБоловсруулж буй2026

Стратегийн ордын үр өгөөжийн 60%-ийг иргэдэд баталгаажуулах хуулийн төсөл

2026 онд ашигт малтмалын төрлөөр төрийн эзэмшлийн хувь, тусгай роялтиг тогтоох, үр өгөөжийн дор хаяж 60%-ийг иргэдэд баталгаажуулах хууль боловсруулах чиглэл өгсөн.

Гол заалт

  • Үр өгөөж 60%-иас бага бол нөхөх төлбөр төлүүлэх санал.
  • Төр стратегийн ордын орлогын 60%-д албан бусаар давуу эрх шаардаж эхэлсэн гэж хөрөнгө оруулагчид үзэж байна.

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Иргэдийн хувийг тоогоор тогтоох анхны оролдлого. Хэрхэн тооцож, хэрхэн тулгах нь шийдвэрлэх ач холбогдолтой.

Нэр томьёоСтратегийн ач холбогдол бүхий ордҮндэсний аюулгүй байдал, эдийн засагт нөлөөлөхүйц гэж УИХ тогтоосон, төр хувь эзэмших эрхтэй орд.Ашигт малтмалын тухай хуулиар үндэсний аюулгүй байдал, эдийн засгийн хөгжилд нөлөөлөх, эсвэл ДНБ-ий 5%-иас дээш үйлдвэрлэл хийх боломжтой ордыг стратегийн гэж үзнэ. Засгийн газрын саналаар УИХ тогтоодог.Бүрэн тайлбар →

Эх сурвалж

ХуульХүчин төгөлдөр2024

Үндэсний баялгийн сангийн тухай хууль

Чингис хаан үндэсний баялгийн санг гурван сантай байгуулсан: Ирээдүйн өв сан, Хөгжлийн сан, Хуримтлалын сан.

Гол заалт

  • Хуримтлалын сан: төрийн өмчит уул уурхайн компаниудаас төрд ногдох ногдол ашгийн 34%, иргэн бүрт данс.
  • Хөгжлийн сан: ашигт малтмалын үнэ өндөр үеийн нэмэлт орлогын 50%.
  • Ирээдүйн өв сан: роялтийн үлдэгдэл төлбөр.
  • 2026 оны 5-р сарын 27-нд Засгийн газар сан болон «Эрдэнэс Монгол»-ыг нэгтгэж «Чингис хаан үндэсний баялгийн сан» корпораци байгуулахыг баталсан.

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Баялгийн орлогыг иргэдэд шууд хүргэх гол хэрэгсэл; хэр их мөнгө орж, хэзээ ашиглаж болох нь энэ хуулиас хамаарна.

Нэр томьёоҮндэсний баялгийн санИхэвчлэн баялгийн орлогоор бүрдүүлсэн төрийн хөрөнгө оруулалтын сан.Дуусах баялгийг удаан хугацаанд хадгалагдах санхүүгийн хөрөнгө болгон хувиргадаг. Сан ирээдүй хойч үедээ хуримтлуулах, үнэ унах үед төсвийг тогтворжуулах, эсвэл иргэдэд шууд олгох зорилготой байж болно.Бүрэн тайлбар →Хуримтлалын санИргэн бүрт данс нээсэн Монголын баялгийн сангийн хэсэг.Төрийн уул уурхайн ногдол ашиг, тусгай роялтиг иргэн бүрийн хувийн дансанд байршуулдаг. Орон сууц, боловсрол, эрүүл мэндэд зориулагдсан бөгөөд 2030 он хүртэл ашиглах боломжгүй.Бүрэн тайлбар →

Эх сурвалж

ХуульХүчин төгөлдөр2009

Цөмийн энергийн тухай хууль

Уран болон цацраг идэвхт бусад ашигт малтмалд төрийн оролцооны эрхийг олгосон.

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Ураны ордуудын үр өгөөжийг хэрхэн хуваах нь энэ хуулиас хамаарна.

Эх сурвалж

Хөрөнгө оруулалт, хөдөлмөр

ХуульХүчин төгөлдөр2013; 2024

Хөрөнгө оруулалтын тухай хууль

Дотоод, гадаадын бүх хөрөнгө оруулагчид хамаарах ерөнхий хууль.

Гол заалт

  • Гадаадын хөрөнгө оруулагч 25%-иас дээш эзэмшвэл дор хаяж 100,000 ам.доллар оруулна.
  • Татварын тогтворжуулалтын заалт Татварын хуультай уялдаагүй тул хэрэгжихгүй байна.
  • 2024 онд газар эзэмших, ашиглах эрхийн механизмын заалтыг хүчингүй болгосон.

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Хөрөнгө оруулагчдад тогтвортой байдал амлах ч хэрэгжилт сул байгаа нь итгэлцлийг бууруулдаг.

Эх сурвалж

Хүчингүй болсонХүчингүй2012–2013

Стратегийн ач холбогдол бүхий салбарт гадаадын хөрөнгө оруулалтыг зохицуулах тухай хууль

Стратегийн салбарт гадаадын хөрөнгө оруулалтыг хязгаарласан; 2013 онд хүчингүй болсон.

Гол заалт

  • Хөрөнгө оруулагчид 2012–2013 онд гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт 50-иас дээш хувиар буурсныг үүнтэй холбодог.

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Дүрмийг гэнэт өөрчлөх нь хөрөнгө оруулалтыг хэрхэн зогсоож болдгийн сургамж.

Нэр томьёоГадаадын шууд хөрөнгө оруулалт (ГШХО)Гадаадын компани өөр улсад бизнес эзэмших, барихад оруулсан мөнгө.Хэдэн хувьцаа худалдаж авахаас ялгаатай нь удаан хугацааны хувь (ихэвчлэн 10%-иас дээш), тодорхой хяналт гэсэн үг, жишээ нь уурхай, үйлдвэр барих.Бүрэн тайлбар →

Эх сурвалж

ХуульХүчин төгөлдөр2021

Хөдөлмөрийн тухай хууль

Ээлжийн ажил, илүү цагийн дүрэм, богино хугацааны гэрээний хязгаарыг тогтоосон.

Гол заалт

  • Зургаан сараас богино хугацааны гэрээ ажиллах хүчний 30%-иас хэтрэхгүй.

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Уурхайн ажилчдын эрх, ээлжийн ажлын нөхцөлийг тодорхойлдог.

Эх сурвалж

Татвар, төсөв

Хүчингүй болсонХүчингүй2006–2011

Гэнэтийн ашгийн албан татвар

Зэс, алтны баяжмалын үнэ тогтоосон түвшнээс давсан хэсэгт 68%-ийн татвар ногдуулсан.

Гол заалт

  • Дотооддоо хайлуулахыг дэмжих зорилготой байсан: хайлуулсан бүтээгдэхүүнд хамаарахгүй.
  • Оюу толгойн гэрээ байгуулахын урьдчилсан нөхцөл болж хүчингүй болсон; оронд нь төсөл өндөр роялти төлөх болсон.

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Үнэ өндөр үеийн ашгийг төрд татах нэг арга, түүний эрсдэл хоёрыг хоёуланг нь харуулдаг.

Нэр томьёоБайгалийн баялгийн рентЗардал, ердийн өгөөжөөс давсан, байгалийн баялгаас олсон ашиг.Зэсийг олборлох зардал, хөрөнгө оруулалтын шударга өгөөжийг хасаад ч өндөр үнээр зарагдаж байвал үлдэх илүүдэл нь рент. Энэ нь хэн нэгний хүчин чармайлтаас биш, байгаль ордыг бүтээсэн учраас үүсдэг тул олон улс түүнийг ард түмнийх гэж үздэг.Бүрэн тайлбар →

Эх сурвалж

ХуульХүчин төгөлдөр2019–2020

Татварын хуулиуд

Татварын ерөнхий хууль, аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар, НӨАТ зэрэг.

Гол заалт

  • НӨАТ 10%, импортын гаалийн татвар 5%, гадагш шилжүүлэх төлбөрт 20%-ийн суутган татвар.
  • 2020 оны өөрчлөлт: маргаантай татварыг маргахаас өмнө бүрэн дүнгээр нь барьцаанд байршуулна.
  • Ногдол ашгийн орлогод хувь хүн 10% төлдөг.

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Уул уурхайн компаниудаас төсөвт орох мөнгөний ихэнх нь татвараар ирдэг.

Нэр томьёоНогдол ашигКомпанийн ашгаас хувьцаа эзэмшигчдэд олгосон хэсэг.Компани ашиг олвол ТУЗ нь түүний нэг хэсгийг эзэмшигчдэд, эзэмшсэн хувьцааных нь хэмжээгээр олгохоор шийдэж болно.Бүрэн тайлбар →Төсвийн орлогоТөрийн нэг жилд цуглуулсан бүх мөнгө: татвар, роялти, хураамж, ногдол ашиг гэх мэт.Сургууль, эмнэлэг, тэтгэвэр, зам, цалинг санхүүжүүлдэг. ДНБ-тэй харьцуулахад төрийн орлого эдийн засагтай харьцуулахад хэр том болохыг харуулна.Бүрэн тайлбар →

Эх сурвалж

ХуульХүчин төгөлдөр2010

Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хууль

Өрийн хязгаар, төсвийн тэнцэл, зардлын өсөлтийн хязгаар зэрэг төсвийн дүрмийг тогтоосон.

Гол заалт

  • Дүрмийг хэд хэдэн удаа өөрчилсөн (2018 оны байдлаар хамгийн сүүлд 2016 онд).
  • Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөлийг байгуулсан.

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Түүхий эдийн үнэ унах үед төсвийг хамгаалах ёстой дүрэм; сайн жилүүдэд хуримтлуулахыг шаарддаг.

Нэр томьёоТөсвийн орлогоТөрийн нэг жилд цуглуулсан бүх мөнгө: татвар, роялти, хураамж, ногдол ашиг гэх мэт.Сургууль, эмнэлэг, тэтгэвэр, зам, цалинг санхүүжүүлдэг. ДНБ-тэй харьцуулахад төрийн орлого эдийн засагтай харьцуулахад хэр том болохыг харуулна.Бүрэн тайлбар →Баялгийн хараалБаялаг ихтэй улсууд хүлээгдэж байснаас удаан өсөх, засаглал муудах хандлага.Баялгийн их орлого институцийг сулруулж, авлигыг өдөөж, бусад салбарыг шахаж, төсвийг түүхий эдийн үнээс хамааралтай болгож болно. Энэ бол хууль биш, хандлага: Норвеги, Ботсвана, Чили үүнээс зайлсхийж болохыг харуулсан.Бүрэн тайлбар →

Эх сурвалж

Олон улсын үүрэгХүчин төгөлдөр

Давхар татварын гэрээнүүд

Нэг орлогод хоёр улсад давхар татвар ногдуулахаас сэргийлэх гэрээнүүд.

Гол заалт

  • 26 улстай гэрээ хүчин төгөлдөр (2025).
  • АНУ-тай давхар татварын гэрээгүй.

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Гэрээний нөхцөл гадагш төлөх ногдол ашиг, хүүгийн суутган татварыг бууруулж, төсвийн орлогод нөлөөлдөг.

Нэр томьёоҮндэсний нийт орлого (ҮНО)Хаана олсноос үл хамааран тухайн улсын оршин суугчдад хамаарах орлого.ҮНО нь ДНБ дээр оршин суугчдын гадаадаас олсон орлогыг нэмж, гадаадынханд төлсөн орлогыг хасна: гадаадын эзэмшигчдийн эх орондоо гаргасан ашиг, гадаадын зээлдүүлэгчдэд төлсөн хүү, гадаад ажилчдын цалин.Бүрэн тайлбар →

Эх сурвалж

Газрын тос

ХуульХүчин төгөлдөр2014

Газрын тосны тухай хууль

Газрын тосны эрэл, хайгуул, ашиглалтыг зохицуулж, тусгай зөвшөөрлийн төлбөр, роялти, зардлын тосны дээд хязгаарыг тогтоосон.

Гол заалт

  • 2015 онд Засгийн газрын 104 дүгээр тогтоолоор бүтээгдэхүүн хуваах гэрээний загварыг баталсан.
  • Гэрээний төслийг Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл хянаж, Засгийн газар батална.
  • Газрын тосны бүтээгдэхүүний тухай хууль (2005) импорт, худалдаа, хадгалалтыг зохицуулдаг.

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Монгол газрын тосоо экспортолж, шатахууныхаа бараг бүгдийг импортолдог; гэрээний нөхцөл төрийн хувийг шийднэ.

Нэр томьёоБүтээгдэхүүн хуваах гэрээ (БХГ)Газрын тосны компани зардлыг гаргаж, дараа нь тосоо төртэй хуваадаг гэрээ.Компани өөрийн эрсдэлээр хайгуул, олборлолт хийнэ. Тос гарч эхэлмэгц эхлээд зардлаа нөхөх тосыг («зардлын тос») авч, үлдсэн «ашгийн тос»-ыг тохирсон хувиар төртэй хуваана.Бүрэн тайлбар →

Эх сурвалж

Газар, байгаль орчин

ХуульХүчин төгөлдөр2009

Гол, мөрний урсац бүрэлдэх эх, усны сан бүхий газрын хамгаалалтын бүс, ойн сан бүхий газарт ашигт малтмал хайх, ашиглахыг хориглох тухай хууль («Урт нэртэй хууль»)

Голын эх, усны хамгаалалтын бүс, ойд хайгуул, олборлолт хийхийг хориглосон.

Гол заалт

  • Хөрөнгө оруулагчдын итгэлийг бууруулсан хүчин зүйлсийн нэг гэж дурддаг.

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Ус, бэлчээрийг хамгаалах ба уул уурхайг хөгжүүлэх хоёрын тэнцвэрийг тогтоодог.

Эх сурвалж

ХуульХүчин төгөлдөр2002

Газрын тухай хууль

Газар эзэмших, ашиглах эрхийг зохицуулдаг.

Гол заалт

  • Гадаадын этгээд газар, ус, ашигт малтмал ашиглах эрхээ шилжүүлэх, барьцаалах, худалдах эрхгүй.

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Уурхайн газар ба малчдын бэлчээрийн эрх хоёрын зөрчлийг шийддэг.

Эх сурвалж

Ил тод байдал, авлига

ХуульХүчин төгөлдөр2014

Шилэн дансны тухай хууль

Бүх шатны төрийн байгууллага, төрийн компанийн зарлагыг нийтэд ил тавихыг шаарддаг.

Гол заалт

  • Төрийн өмчит уул уурхайн компаниудын гүйлгээг судлах боломж олгодог.

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Төрийн компаниудын мөнгө хаашаа явж байгааг иргэд шалгах хэрэгсэл.

Нэр томьёоТөрийн өмчит компаниТөр бүрэн буюу дийлэнх хувийг нь эзэмшдэг компани.Төр хувийн компаниас зөвхөн татвар авахын оронд бизнесийг шууд эрхэлж, ашгийг нь авах боломж олгодог. Үр дүн нь засаглалаас ихээр хамаардаг: ТУЗ-ийг хэн томилох, тайлан хэр ил тод, шийдвэрийг улс төр удирддаг эсэх.Бүрэн тайлбар →

Эх сурвалж

ХуульХүчин төгөлдөр2006; 2023

Авлигын эсрэг хууль

Авлигын гэмт хэрэгт эрүүгийн хариуцлага тогтоож, албан тушаалтны хөрөнгө, орлогын мэдүүлгийг шаарддаг.

Гол заалт

  • 2023 оны өөрчлөлт: өндөр албан тушаалтан, тэдний ойр дотны хүмүүс албан тушаал хашиж байх хугацаандаа төрийн компанид удирдах албан тушаал хашиж, хөнгөлөлттэй зээл, тэтгэлэг авахыг хориглосон.
  • Хэрэгжилт тогтворгүй гэж үнэлэгддэг.

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Баялгийн мөнгө авлигаар алдагдахаас хамгаалах хуулийн үндэс.

Эх сурвалж

Олон улсын үүрэгГишүүн

Олборлох үйлдвэрийн ил тод байдлын санаачилга (ОҮИТБС)

Компанийн төлсөн, төрийн хүлээн авсан мөнгийг жил бүр тулгаж нийтлэх дэлхийн стандарт. Монгол эрт нэгдсэн гишүүдийн нэг.

Гол заалт

  • 2022 оны үнэлгээ: нийт 70 оноо, «дунд зэрэг».
  • Гэрээний ил тод байдал, бодит эзэмшигчийн мэдээлэлд ахиц гарсан ч төр, компанийн оролцоо суларсан гэж тэмдэглэсэн.
  • Дараагийн үнэлгээ 2025 оны 1-р сарын 1-нээс эхэлсэн.

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Уурхай бүр хэд төлснийг нийтэд ил болгох олон улсын үүрэг.

Нэр томьёоОлборлох үйлдвэрийн ил тод байдлын санаачилга (ОҮИТБС)Уул уурхай, газрын тосны компаниудын төлсөн, засгийн газрын хүлээн авсан мөнгийг нийтлэхийг шаарддаг дэлхийн стандарт.Компаниуд төлснөө, засгийн газар хүлээн авснаа тайлагнаж, хараат бус байгууллага хоёрыг тулгадаг. Монгол Улс эхэлж нэгдсэн улсуудын нэг.Бүрэн тайлбар →

Эх сурвалж

Олон улсын үүрэгОролцогч улс

НҮБ-ын Авлигын эсрэг конвенц

Монгол Улс гарын үсэг зурж, соёрхон баталсан.

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Авлигатай тэмцэх олон улсын стандартыг дагах үүрэг.

Эх сурвалж

Худалдаа

Олон улсын үүрэгГишүүн1997

Дэлхийн худалдааны байгууллага (ДХБ)

Монгол Улс ДХБ-ын гишүүн; Хөгжлийн төлөөх хөрөнгө оруулалтыг хөнгөвчлөх хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан.

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Экспортын татвар, импортын хязгаарлалтыг хэрхэн тавьж болохыг хязгаарладаг.

Эх сурвалж

Олон улсын үүрэгХүчин төгөлдөр2016–2026

Худалдааны хэлэлцээрүүд

Монголын худалдааны гол хэлэлцээрүүд.

Гол заалт

  • Япон-Монголын Эдийн засгийн түншлэлийн хэлэлцээр (2016 оноос).
  • Ази, Номхон далайн худалдааны хэлэлцээр (APTA, 2021 онд нэгдсэн).
  • Евразийн эдийн засгийн холбоотой түр хэлэлцээр: 2025 оны 6-р сард гарын үсэг зурж, 2026 оны 7-р сараас хүчин төгөлдөр.
  • Солонгостой чөлөөт худалдааны хэлэлцээр 2023 оноос хэлэлцэгдэж байна.

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Экспортын 90% орчим нь Хятадад очдог; шинэ хэлэлцээр зах зээлийг тэлэх боломж.

Нэр томьёоГадаад худалдааны тэнцэлЭкспортоос импортыг хассан дүн.Улс гадагш худалдаж авснаасаа их зарвал худалдааны ашигтай, их худалдаж авбал алдагдалтай байна.Бүрэн тайлбар →

Эх сурвалж

Маргаан шийдвэрлэх

ХуульХүчин төгөлдөр

Арбитрын тухай хууль

НҮБ-ын Олон улсын худалдааны эрх зүйн комиссын (UNCITRAL) загвар хууль дээр үндэслэсэн.

Гол заалт

  • Арбитрын шийдвэрийг Иргэний хэргийн давж заалдах шатны шүүхэд нэг удаа давж заалдаж болно; зөвхөн ноцтой журмын зөрчил эсвэл бодлогын зөрүүтэй бол хүчингүй болгоно.

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Хөрөнгө оруулагч, төрийн маргааныг хэрхэн шийдэхийг тодорхойлдог.

Нэр томьёоХөрөнгө оруулагч, төрийн арбитрГадаадын хөрөнгө оруулагч төрийг үндэсний шүүхэд бус олон улсын арбитрт заргалдах арга.Хөрөнгө оруулалтын гэрээнүүд маргааныг арбитрт, жишээ нь Дэлхийн банкны ICSID төвд шийдүүлэхийг зөвшөөрдөг. Шийдвэр нь төрд нөхөн төлбөр төлөхийг даалгаж болно.Бүрэн тайлбар →

Эх сурвалж

Олон улсын үүрэгХүчин төгөлдөр

Хөрөнгө оруулалтын хоёр талт гэрээнүүд

Гадаадын хөрөнгө оруулагчийг хамгаалж, маргааныг олон улсын арбитраар шийдэх боломж олгодог гэрээнүүд.

Гол заалт

  • НҮБ-ын Худалдаа, хөгжлийн бага хурлын (UNCTAD) мэдээллээр 36 гэрээ хүчин төгөлдөр.
  • 1997 оны АНУ-Монголын гэрээ гуравдагч этгээдийн заавал биелүүлэх арбитрыг заасан.

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Хуулиа гэнэт өөрчлөхөд улс олон улсын арбитрт ялагдаж, нөхөн төлбөр төлж болно.

Нэр томьёоХөрөнгө оруулагч, төрийн арбитрГадаадын хөрөнгө оруулагч төрийг үндэсний шүүхэд бус олон улсын арбитрт заргалдах арга.Хөрөнгө оруулалтын гэрээнүүд маргааныг арбитрт, жишээ нь Дэлхийн банкны ICSID төвд шийдүүлэхийг зөвшөөрдөг. Шийдвэр нь төрд нөхөн төлбөр төлөхийг даалгаж болно.Бүрэн тайлбар →

Эх сурвалж

Олон улсын үүрэгОролцогч улс

Хөрөнгө оруулалтын маргааныг шийдвэрлэх олон улсын төвийн конвенц (ICSID)

Төр, гадаадын хөрөнгө оруулагчийн маргааныг Дэлхийн банкны дэргэдэх төвд шийдвэрлэх конвенц; Монгол оролцогч улс.

Гол заалт

  • Монгол Улс хэд хэдэн арбитрт ялагдаж, хэлэлцээрийн дараа нөхөн төлбөр төлсөн.

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Гэрээ, хуулийг зөрчсөн шийдвэр олон улсын түвшинд үнэтэй тусдаг.

Нэр томьёоХөрөнгө оруулагч, төрийн арбитрГадаадын хөрөнгө оруулагч төрийг үндэсний шүүхэд бус олон улсын арбитрт заргалдах арга.Хөрөнгө оруулалтын гэрээнүүд маргааныг арбитрт, жишээ нь Дэлхийн банкны ICSID төвд шийдүүлэхийг зөвшөөрдөг. Шийдвэр нь төрд нөхөн төлбөр төлөхийг даалгаж болно.Бүрэн тайлбар →

Эх сурвалж

Олон улсын үүрэгОролцогч улс

Гадаадын арбитрын шийдвэрийг хүлээн зөвшөөрч, биелүүлэх тухай Нью-Йоркийн конвенц

Гадаадын арбитрын шийдвэрийг Монголд хүлээн зөвшөөрч, биелүүлэх үүрэг.

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Хөрөнгө оруулагчдад маргааны шийдвэр биелэгдэнэ гэсэн баталгаа өгдөг.

Эх сурвалж

Санхүүгийн стандарт

Олон улсын үүрэгГишүүн

Мөнгө угаахтай тэмцэх стандарт (FATF)

Мөнгө угаах, терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх олон улсын стандарт.

Гол заалт

  • Монгол 2019 онд «саарал жагсаалт»-д орж, 2020 оны 10-р сард гарсан.

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Уул уурхайн мөнгө, бодит эзэмшигчийг ил болгох шаардлага; дахин жагсаалтад орвол банк, хөрөнгө оруулалтад хохиролтой.

Эх сурвалж

Олон улсын үүрэгПрактикт мөрддөг

Нөөцийг тайлагнах олон улсын код (JORC, NI 43-101)

Гадаадын бирждэд бүртгэлтэй компаниуд Монгол дахь ордын нөөцөө Австралийн JORC эсвэл Канадын NI 43-101 кодоор тайлагнадаг. Монголын мэргэжлийн хүрээлэн эдгээр кодыг нэгтгэдэг CRIRSCO-д гишүүнээр элсэхээр ажиллаж байна.

Иргэдэд яагаад чухал вэ

Ордын үнэ цэнэ, төрийн хувийн үнэлгээ нөөцийн найдвартай тооцооноос эхэлдэг.

Эх сурвалж

Байгаль орчны нөлөөллийн үнэлгээний, Усны, Компанийн, Үнэт цаасны зах зээлийн тухай хууль зэргийг эх сурвалжтай нь нэмж байна.

Шинэ судалгааг имэйлээр аваарай